Kanser, günümüzde yaygın olarak görülen bir hastalıktır. Oldukça fazla çeşide sahiptir. Hastalığın çeşitleri olduğu gibi, hastalık durumunda uygulanan tedavi yöntemleri de çeşitlidir. Her kanser türü, her yöntemle tedavi edilmemektedir. Hastaya, kanserin türüne veya hastalığın seyrine özel tedaviler uygulanmaktadır. Bu yazıda, kanserin iyileştirilmesinde kullanılan tedavi yöntemlerinden biri detaylıca açıklanacaktır. Kanserin hedefe yönelik radyonüklitler ile tedavisini kapsamlı bir şekilde anlayabilmek için iki ana terimin anlamı net bir şekilde bilinmelidir. Aşağıda “kanser” ve “radyonüklit” terimlerinin net bir tanımını bulabilirsiniz.
KANSER nedir?
Kontrolsüz ve anormal hücre bölünmesiyle ortaya çıkan hastalıkların tümüne verilen isimdir. Sonuçta oluşan hasta hücreler zamanla kitle oluşturabilir ve vücut içinde dolaşabilir. Kanserli hücreler, bulundukları alanın (örneğin bir organın) normal işlevini bozar ve etrafındaki dokuları tahrip eder. Dolayısıyla bu hücrelerin yok edilmesi gerekir.
RADYONÜKLİT nedir?
Radyonüklit, daha kararlı bir enerji düzeyine inebilmek için radyasyon yayarak bozunan elementlere verilen isimdir. Bu elementler doğada bulunabilir veya laboratuvar ortamında üretilebilir. Aşağıdaki görselde, kansere karşı hedefe yönelik radyonüklit tedavilerinde en çok kullanılan üç elementi görebilirsiniz.
EN ÇOK KULLANILAN ELEMENT: İYOT-131
İyot-131 radyonükliti, en çok tiroit kanserinde kullanılır. Çünkü tiroit bezleri, vücut metabolizmasını kontrol eden hormonların üretiminden sorumludur ve bu hormonların yapısına iyot katılır. İyot-131 radyonükliti genelde vücuda hap olarak alınır ve normal bir iyot elementiymiş gibi davranır; bu yüzden vücut, onu kan dolaşımıyla tiroit bezine taşımakta bir sakınca görmez. Fakat bu element aslında radyoaktif iyot-131 radyonüklitidir; tiroit bezindeki kanserli hücreleri beta ve gama emisyonu yaparak ortadan kaldırır.
KALSİYUM TAKLİDİ: STRONSİYUM-89
Stronsiyum-89 radyonükliti, en çok meme ve prostat kanserinde kullanılır. Bu iki kanserin de ortak özelliği, kemiklere yayılma eğiliminin yüksek olmasıdır. Kemiklerde kalsiyum bulunur. Stronsiyum-89, kalsiyuma oldukça benzer bir kimyasal yapıya sahiptir. Dolayısıyla vücut onu da kemiklerde depo edecektir. Kemiklerde kalsiyum sanılarak depo edilen bu element radyoaktiftir ve beta ışıması yaparak bölgeye yayılmış kanser hücrelerini harap eder. Stronsiyum-89 radyonüklitinin olumsuz bir yanı ise genelde tedavi edici değil, palyatif (ağrı kesici) amaçla kullanılmasıdır. Kemiklere yayılan kanser, hastaların şiddetli ağrı çekmesine sebep olur. Ne yazık ki stronsiyum-89, kanser aktivitesinin en şiddetli olduğu yerde birikir ve daha az şiddetli olan yerlerde etkisi daha kısıtlıdır. Ayrıca yaydığı beta ışınlarının menzili sınırlıdır.
İTRİYUM-90
İtriyum-90 radyonükliti, en çok karaciğer loblarındaki tümörlerde kullanılır. Ayrıca kemiğe yayılan kanserlerde de, stronsiyum-89 gibi, kullanılabilir. Karaciğerde kullanılacağı zaman lokaldir (bölgesel). Kemiklerde kullanılacağı zaman ise çoğu zaman yine stronsiyum-89 gibi palyatiftir. Ağrı kesici olarak kullanımı, küratif (tedavi edici) kullanımından daha yaygındır. Çünkü bu radyonüklit de beta ışıması yapar. Dalga boyu stronsiyum-89’dan daha uzun olsa da etkileri arasında büyük farklar yoktur.
EĞER ÇOĞU RADYONÜKLİT TAM OLARAK TEDAVİ EDİCİ ETKİ GÖSTERMİYORSA,
NEDEN DAHA GÜÇLÜLERİ KULLANILMIYOR?
Sonuç olarak bu tedavilerde radyoaktif kimyasallar kullanılır. Daha güçlü kimyasallar, kanserli hücreleri daha çok tahrip ettiği gibi sağlıklı hücrelere de daha çok zarar verecektir.
kaynakça
- Zhang, W., Zhao, W., Jia, Z., & Deng, H. (2013). Strontium-89 therapy for the treatment of huge osseous metastases in prostate carcinoma: A case report. Experimental and therapeutic medicine, 5(2), 608–610.
- Furubayashi, N., Negishi, T., Ura, S., Hirai, Y., & Nakamura, M. (2015). Palliative effects and adverse events of strontium‑89 for prostate cancer patients with bone metastasis. Molecular and Clinical Oncology, 3, 257-263.
- Ye, X., Sun, D., & Lou, C. (2018). Comparison of the efficacy of strontium-89 chloride in treating bone metastasis of lung, breast, and prostate cancers. Journal of Cancer Research and Therapeutics, 14(Supplement), S36–S40.
- Khajornjiraphan, N., Thu, N. A., & Chow, P. K. (2015). Yttrium-90 microspheres: a review of its emerging clinical indications. Liver cancer, 4(1), 6–15.
- Anbari, Y., Veerman, F. E., Keane, G., Braat, A. J. A. T., Smits, M. L. J., Bruijnen, R. C. G., Tan, W., Li, Y., Duan, F., & Lam, M. G. E. H. (2023). Current status of yttrium-90 microspheres radioembolization in primary and metastatic liver cancer. Journal of Interventional Medicine, 6(4), 153–159.
- Murray, I., & Du, Y. (2021). Systemic radiotherapy of bone metastases with radionuclides. Clinical Oncology (Royal College of Radiologists (Great Britain)), 33(2), 98–105.
- Weber, M., Lam, M., Chiesa, C., Konijnenberg, M., Cremonesi, M., Flamen, P., Gnesin, S., Bodei, L., Kracmerova, T., Luster, M., Garin, E., & Herrmann, K. (2022). EANM procedure guideline for the treatment of liver cancer and liver metastases with intra-arterial radioactive compounds. European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging, 49(5), 1682–1699.